KOMPANZASYON

      KOMPANZASYON NEDİR : Elektrikle çalışıp, harcadığı gücün bileşenlerini oluşturan alıcının akımı ile gerilimi arasındaki açı farkını (faz farkını) yok etme işlemi olarak tarif edilebilir.

          AÇI FARKI :Yukarıda değindiğimiz gibi gerilim ile akım arasındaki açıya açı farkı (faz farkı) denir.

          AÇI FARKI NERELERDE OLUŞUR : Açı farkı (faz farkı) elektrikle çalışan cihazların  türüne göre farklı trigonometrik bölgelerde oluşur. Bunlar sırası ile

                                          1- omik cihaz ve alıcılarda açı farkı (faz farkı) 2-endüktif cihaz ve alıcılarda açı farkı (faz farkı) 3-kapasitif cihaz ve  alıcılarda açı farkı (faz farkı)

          OMİK ALICILARDA FAZ FARKI : Omik alıcılar harcadığı gücün bileşenlerinden akım ile gerilim arasındaki açı farkı sıfır olan alıcılardır. Bunlara örnek vermek gerekirse;direnç ve rezistans en iyi örnek olacaktır. 

          ENDÜKTİF ALICILARILARDA FAZ FARKI : Endüktif alıcılar harcadığı gücü oluşturan bileşenlerden akım ile gerilim arasındaki açı farkı gerilime göre akımının 90 derece geride olduğu karakterdeki alıcılardır. Bunlara örnek verecek olursak en iyi örnek bobinler olacaktır. Yani motor, trafo, reaktör v.s. denilebilir.

          KAPASİTİF ALICILARDA FAZ FARKI : Kapasitif alıcılar harcadığı gücü oluşturan bileşenleden akım ile gerilim arasındaki açı farkı gerilime göre akımının 90 derece ileride olduğu karakterdeki alıcılardır.Bunlara örnek verecek olursak kondanstörler en iyi örnektir (ups- akü-bilgisayarlar- uzun yer altı hatları kompanzasyon sistemi bakımından kapasitif etki gösterirler.)

      KOMPANZASYONUN FAYDALARI : Doğru yapılmış  kompanzasyon sistemine sahip olan bir tesiste

      1-Endüktif alıcıların harcadığı ve gereksiz olan endüktif güç sisteme geri gönderilmiş olur. Dolayısıyla bu endüktif güç için ödenen parasal miktar ödenmemiş olur.

      2-sistemdeki gerilim düşümünün önüne geçilmiş olur

      3-ekipmanların daha performanslı ve doğru çalışması sağlanmış olur.

      KOMPANZASYON MECBURİ MİDİR : T.C. DANIŞTAY  ALTINCI DAİRESİNİN 18/10/1999 TARİHLİ VE 4889 KARAR NUMARALI,  KARAR METNİNDE ESASLARI GÖRÜLECEĞİ ÜZERE KOMPANZASYON YAPILMALIDIR.

      KOMPANZASYON NERELERE UYGULANIR : Kompanzasyon sistemi gücü 20 kw ve üstü tüm tesislere uygulanır ancak gücü 20kw - 50 kw arasındaki tesislerin reaktif oran sınırları endüktif %33 ve kapastif %20 iken; gücü 50 kw ve üstü tesislerde reaktif oran sınırları; endüktif %20, kapastif ise %15 dir. 2010 yılı içerisinde bu oranların endüktif %15 kapastif %10 olacağı yönünde elektrik kurumu karar almış bulunmaktadır. Bu nedenle  kompanzasyon sisteminin çok iyi hesaplanarak yapılmısı  olması gerekmektedir. ‘’UNUTMAMAK LAZIM Kİ BU KONUDA YANLIŞ HESAP BAĞDAT’ TAN DÖNMÜYOR, CEPTEN ÇIKIP CEZA OLARAK ELEKTRİK KURUMUNA GİDİYOR.’’

      KOMPANZASYON ÇEŞİTLERİ : Uygulama açısından kompanzasyon 3’e ayrılır.1- Merkezi kompanzasyon 2-lokal kompanzasyon 3- karma kompanzasyon

          MERKEZİ KOMPANZASYON : Bir tesisteki tüm sistemin kompanze işleminin  bir reaktif güç kontrol rolesi veya reaktif sürücü ile yapılması işlemidir. Bu işlem ister dinamik ister statik kompanzasyon olsun her iki sistemdede uygulanabilir.Ekonomik olan sistem bu sistemdir

          LOKAL KOMPANZASYON : Bir tesisteki tüm endüktif alıcıların herbirisinin birbirinden bağımsız olarak  kompanze edilmesi işlemidir. Pahalı ve pratik olmayan bir yöntemdir.

          KARMA KOMPANZASYON : Hem merkezi hemde lokal kompanze işleminin yapıldığı durumdur. Uygulama çok pratik olmayabilir ve olanaksız durumlarda geçiçi fayda sağlar, sürekliliği yoktur.

      KOMPANZASYON EKİPMANLARI :

                1-  AKIM TRAFOLARI

                2- KOMPANZASYON AYIRICILAR

                3- REAKTİF GÜÇ KONTROL ROLESİ VE REAKTİF YÜK SÜRÜCÜLERİ

                4-KOMPANZASYON SİGORTALARI

                5-KOMPANZASYON KONTAKTÖRLERİ

                6-KOMPANZASYON KONDANSTÖRLERİ

                7-KOMPANZASYON PANOLARI

                8-ELEKTRİK SAYAÇLARI

  AKIM TRAFOLARI : Adından da anlaşıldığı gibi  bir trafo çeşidi olan akım trafosu ana (primer) sargı, sekonder sargıdan oluşmaktadır. Ülkemiz alçak gerilim(a.g.) sisteminde  kullanılan akım trafoları ana sargısından geçen akımı x/5 oranında sekonder sargısından çıkış olarak verir ve verdiği bu çıkış akımı mikro işlemciler vasıtası ile ölçülerek bilgi olarak değerlendirilip bu bilgiye dayandırılarak iş gördürülür. Örnek verecek olursak;100/5 oranına sahip bir akım trafosunun primerinden 100 amper geçerse sekonderindende 20 amper geçecektir. Yine aynı akım trafosundan 68 amper geçerse 68/5=13,6 amper geçecektir. Bu her iki durumda da sekonderden geçen akım mikro işlemci aracılığı ile işlenerek bu 20 amper ve 13,6 amperin ne kadarı endüktif, ne kadarı aktif, ne kadarı kapastif akım olduğu değerlendirilerek buna göre hafızasındaki kayıtlı kondanstör kademesini devreye alır veya çıkarır. Akım trafolarının primer giriş ve çıkış polarması (manyetik alan yönü) hangi yönde ise çıkş polarmasının da aynı yönde olarak bağlanması gerekmektedir. AKIM TRAFOLARININ ÇIKŞ UCU OLAN K-L UÇLARI KESİNLİKLE AÇIK BIRAKILMAZLAR. Çünkü uçlar eğer açıksa direnç sıfır olacağı için doyuma ulaşmak isteyip sonsuz büyüklüğe kadar artarak devam eden bir gerilim geçecektir; bu ise akım trafosunun kısa zamanda yanmasına neden olacaktır.

      KOMPANZASYON AYIRICILARI : Kompanzasyon sisteminde herhangi bir arıza veya çalışma yada herhangi bir sebebten dolayı çalışma yapılması yada kompanzasyon sisteminin çalışmaması istendiği durumlarda ve en önemlisi kompanzasyon sisteminden geçmesi gereken akım dışında istenmeyen durumların önüne geçilmesi amacı ile sistemin önüne bir kesici konulur. Bu kesici seçilirken kompanzasyon sisteminden geçecek toplam akım göz önünde bulundurularak seçilmelidir. Bu kesici eleman sistemin büyüklüğüne göre bir w otomat veya bir NH gurubu veya bir kompak şalter olabilir.

      REAKTİF GÜÇ KONTROL ROLESİ : Adından da anlaşılacağı gibi bu roleler işletmenin şebekeden çektiği reaktif gücü,  aktif gücü, akımı, gerilimi ölçüp işleyip görev ataması yaptıran elemandır. Bu roleler çeşitli marka ve teknik özelliklerde üretilirler. Roleleri birbirinden farklı kılan başlıca teknik özellikleri :  algıladığı faz sayısı 1 ve 3 fazı algılayan roleler. Bu rolelerden 1 fazı algılayan roleler endüstiyel tesislerde çözüm üretemezler, dengesiz yüklerin olduğu sistemlerde çözüm üretemezler. Çünkü referans aldığı fazın dışındaki fazlarda da durumun aynı olduğunu varsayarak her faza aynı miktarda kapasitif yüklemesi yaptırırlar oysa gerçekte, ama az ama çok her fazda dengesizlik mevcuttur. O yüzden doğru olan  3 fazı da ayrı ayrı algılayan rolelerle kompanzasyon yapılmalıdır. Şunu da belirtmek gerekirki bu fazları algılama işini yaptıran akım trafolarıdır. Algıladığı bilgiyi roleye gönderir, role ise akım trafosundan gelen bu bilgiye göre  işlem yaptırır. 

      KOMPANZASYON SİGORTALARI : Kompanzasyon sisteminde kullanılan sigortalar güç ve kumanda sigortası olarak ikiye ayrılırlar. Bunlardan güç sigortaları c sınıfı (gecikmeli olarak açan) sigortalardan seçilmelidir. Kumanda sigortaları ise gecikmesiz açan sigortalar seçilmelidir.Güç sigortalarının değeri seçilirken kondanstörlerin üzerinde yazılı olan akım değeri göz önünde bulundurularak seçilmelidir. Kumanda sigortalarının değerlerinin seçiminde ise role katoloğuna veya şemasında belirtilen değerlerde sigortalar seçilmelidir.

      KOMPANZASYON KONTAKTÖRLERİ : Kompanzasyon sisteminde kullanılan kontaktörler şebeke ile kondanstör arasında kullanılan manyetik anahtarlardır. Kontaktörlerin güç kontakları sistemdeki ilgili kondanstöre seri bağlıdır.Bilindiği gibi  kondanstörler devreden çıktıktan sonra üzerlerinde bir miktar potansiyel fark (uçları arasında voltaj) bulunur. Bu durum kondanstöler devreye girip çıkarken kontaktör kontaklarında ve sistemin genelinde hasarlara, istenmeyen durumlara sebeb olur. Bu durumu ortadan kaldırmak için; kondanstörleri devreye almak ve devreden çıkarmak için kullanılan kontaktörler deşarj üntesi olan kontaktörler olmalıdır.

             KOMPANZASYON KONDANSTÖRLERİ : Kompanzasyon sisteminde kullanılan kondanstörler  kendilerine uyguygulanan voltajın büyüklüğüne göre trifaze ve monofaze kondanstörler olarak 2’ye ayrılırlar. Bunlar 1-Trifaze kondanstörler: adından anlaşılacağı gibi RST fazlarına bağlanırlar uçları arasında 380 volt vardır.Her üç faza aynı değerde kapastiflik (reaktif kapastif-var) uygularlar. 2- monofaze kondanstörler : Bu kondanstörler uçlarına 220 volt ygulanan kondanstörlerdir. Yani bu kondanstör uçlarına 1 faz ve nötür uygulanır.Bu uygulamanın hangi fazdan olacağı ise ileride öğreneceğimiz dengesizliğin giderilmesi konusunda değineceğiz ancak bilinmesi gereken şu hususa bu bölümde  değineceğiz. Kondanstörlerin akımı ile gücü arasında şöyle bir bağıntı vardır:1 AMPER/1.44=0.69 KVAR dır. Önemli not : Kondanstörlerin mutlaka topraklama bağlantıları yapılmalıdır.

      KOMPANZASYON PANOLARI : Kompanzasyon panoları  genelde saçdan yapılmıştırlar ve 3 ana bölmeden oluşurlar. Bu bölmeler ölçüm gözü, dağıtım gözü, kompanzasyon gözü olarak adlandırılırlar. ÖLÇÜM GÖZÜ: Bu bölümde elektrik sayacına ait akım trafolarının, reakif güç kontrol rolesine ait akım trafolarının,sistemin komple ana şalterinin ve elektrik sayacının olduğu kısımdır. Bu kısım(göz)elektrik kurumu tarafından kontrol edildikten sonra mühürlenen kısımdır. DAĞITIM GÖZÜ: Bu kısımda ölçüm gözünde bulunan akım trafolarının primer çıkışlarından gelen besleme girişi ve linyelere dağıtım yapılan linye çıkış uçlarının ve linye hatlarının koruma ekipmanlarının bulunduğu kısımdır. KOMPANZASYON GÖZÜ : Bu kısımda kompanzasyon sistemine ait kompanzsayon ana ayırıcısının, rolesinin, roleye ait olan kumanda ve güç sigortalarının, kompanzason kontaktörlerinin, kompanzasyon kondanstörlerinin olduğu kısımdır.

      ELEKKTRİK SAYAÇLARI : Tesislerde her ne kadar eskiden kalma mekanik sayaçlar mevcur ise de çoğu yeni elektronik (akıllı) sayaçlarla değiştirildi. Ayrıca yeni yapılan tesislerde ise artık akıllı sayaçlar kullanılmaktadır. Biz burada daha ziyade sayaçları kompanzasyon açısından inceleyeceğiz. Ölçtüğü güç büyüklüğü açısından sayaçlar 3’e ayrılır.Bunlar 1-trifaze sayaçlar 2-kombi sayaçlar 3- x/5 kombi sayaçlar.

              TRİFAZE SAYAÇLAR : Bu sayaçlar sistemden çekilen güçü hesap ederler ve max 60 A geçebilen sayaçlar olup reaktif kaydı tutmazlar ve kompanzasyon açısından fonksiyonsuz sayaçlardır.

                      KOMBİ SAYAÇLAR : Direk kombi olarak da adlandırılan bu sayaçlar sistemden çekilen aktif ve reaktif gücü ayrı ayrı kaydederler ve içerisinden max.100 A geçirilebilir. Bu sayaçlar akım trafosuz sayaçlardır.

                      X/5 KOMBİ SAYAÇLAR :100 A ve üzeri akımların geçtiği sistemlerde kullanılan bu sayaçlar akım trafosu kullanılarak baglanırlar. Hem aktif hemde reaktif güç tüketimini kaydederler.

   KOMPANZASYON ANALİZİ NASIL YAPILIR : Eğer mevcut bir kompanzasyon sisteminde analiz yapılmak istenirse bu analiz sistemdeki role kullanılarak yapılmalıdır. Ancak şu çok iyi bilinmelidir ki; her marka role kendisine ait menü bilgilerine sahiptir ve diğer rolelerden farklıdır. Bu sebebten dolayı rolelerin özelliklerini iyi tanımak lazım. Ve tanımadığımız bir role ile karşı karşıya isek elimizde mutlaka roleye ait bilgilerin yer aldığı bir kullanma klavuzu olmalıdır. Eğer bir rolenin karşısına geçip cosǿ’yi 0,99 görüyorsak bu bizi yanıltıyor olabilir. Yapmamız gereken rolenin reaktif tüketimleri gösterdiği menüye gidip mevcut durumu görmemiz lazım. Bu menüde her fazın ayrı ayrı reaktiflik durumuna göre yorum yapmamız gerekmektedir. Örneğin bu menüde L1:3,06KVAR- L2:0,00 KVAR L3:-0,98 KVAR görünüyorsa bu şu dementir. L1 fazı 3,06KVAR ENDÜKTİF;-L2 fazı 0,00 KVAR REAKTİF-L3 fazı ise 0,98KVAR kapastif yazdırıyor demektir.Tabi ki bu durum sadece o çalışma anını göstermektedir. Bu durumda L1 fazının 3,6 kvar lık bir kondansöre ihtiyacı var. L2 fazının kondanstöre veye herhangi bir müdahaleye ihtiyacı olmadığı; L3 fazında ise 0,98 kvar değerinde bir fazlalık kondanstör olduğu ve bu fazlalığın 0,00 kvar a kadar eksistilmesi gerektiği düşünülür.ancak unutmamak lazım ki bu sadece o anki çalışma durumunu göstermektedir. Bu sistem çok az sayılı alıcının bulunduğu ve bu az sayı daki alıcıların hepsisnin devrede olduğu ve yük değişiminin olmadığı durumda geçerlidir. Oysa daha reel analizin nasıl yapılacağını anlatacağımız ilerleyen bölümlerde göreceğiz. Biz bu kısımda anlattıklarımızdan rolenin gösterdiği reaktif değerin ne ifede ettiğini anlatmaya çalıştık.

      KOMPANZASYON  ENDEKS TAKİBİ NASIL YAPILIR : Yaptığımız  kompanzasyon sistemini devreye aldığımız anda sayacımızda ki toplam aktif değeri ifade eden 1.8.0 deki tüketimi; toplam endüktif değeri ifade eden 5.8.0 daki tüketim değerini; toplam kapastif tüketim değerini ifade eden 8.8.0 daki tüketim miktarlarını not almamız lazım ve tarih olarak kaydetmeliyiz. Daha sonraki gün veya zaman yine tarih ve saat bilgisini belirterek aynı sayaçtaki tüketimleri aynı şakilde kaydederek bu iki zaman dilimindeki oluşan tüketimlerin kendi arasında farkını almamız gerekmektedir. Buna bağlı olarak kapastif farkı aktif farka bölüp çıkan sonucu% de cinsinden not almalıyız yine aynı şekilde endüktif farkı da aktif farka bölerek  çıkan sonucu % de cinsinden not almalıyız. Çıkan bu % de sonuçlarına bakarak o tesisin hangi reaktif sınırlar aralığında ise reaktifliğinin uygun veye uygun olmadığını anlarız. Bu takibi sürekli yapmamız gererekmektedir. Bunun için kendimize bir takip çizelgesi olabilir, bir takip programı olabilir, hangisini kullanacaksak o yöntemi belirleyip  takibi yapmamız gerekmektedir.